Hilafet'in ve Toprakların Feda Edildiği Antlaşma: Lozan

Bugün Hilafet’in ilgasına giden yolda bir kilometre taşı olan Lozan Antlaşması’nın 100. Yıldönümü… 24 Temmuz 1923’te Ankara Hükümeti tarafından İtilaf Devletlerince imza edilen Lozan Antlaşması’nın üzerindeki sis perdesi hâlâ tam anlamıyla kalkmış değil.

Gizli maddelerin varlığı, Lozan sonrasında Ankara hükümetinin aldığı kararlar, inkılaplar ve İslam'a karşı açılan savaş ile Müslüman halka yansıtıldığı ifade ediliyor.

Mustafa Kemal’in hırçın tavrı ve Meclise baskısı, Lord Curzon’un İsmet Paşa’dan beklentisi, Mustafa Kemal ve İnönü arasındaki telgraflaşma ve antlaşmanın başat taraflarından biri olan İngiltere’nin Türkiye tarafından yaklaşık bir yıl sonra antlaşmayı imzalaması gibi deliller antlaşmadaki gizli maddelerin varlığına işaret ediyor.

I. Dünya Savaşı bitmiş, Avrupalı devletler büyük ölçüde galip gelmişlerdi. Osmanlı Hilâfet Devleti, topraklarının büyük kısmını kaybetmiş ve mağlup olmuştu. Osmanlı Hilâfet Devleti’nin kayıpları sadece topraklarıyla sınırlı değildi. Savaş için yapılan askerî harcamalar, ekonomik kayıpları da beraberinde getirdi. Böylece Almanya ile yapılan ittifakta zararın fazlasını Osmanlı Devleti yaşamış oldu. Fakat başında İngilizlerin olduğu İtilaf Devletleri için bu kayıplar yeterli değildi. Son darbeyi vurarak yüzlerce yıllık hedeflerine ulaşmak istiyorlardı. İngilizlerin istediği asıl şey, İslâm coğrafyasının altını üstüne getirmek, Müslümanların dinleri ile bağlarını koparıp nefeslerini kesmekti. Onlara göre Osmanlı Hilâfet Devleti bugün mağlup olmuştu ama yarın tekrar ayağa kalkıp dirilebilir ve yeniden kaybettiği toprakları geri alabilirdi. Zira Haçlı işgalleri ve Moğol istilaları bu gerçeği onaylamaktaydı.

24 Temmuz 1923’te İtilaf Devletleri ile Ankara Hükümeti arasında imzalanan “Lozan Barış Antlaşması” Osmanlı Hilâfet Devleti’ne vurulan son darbeydi. Her ne kadar TBMM’de kaldırıldığı yazılıp çizilse de, Hilâfet’i kaldırma kararı Lozan’da alındığı tarihçiler tarafından da ifade ediliyor. İngilizler bu antlaşmaya “Şark İşleri Konferansı” ismi ile anarak sorunun sadece Türkiye ile ilgili değil, tüm Şark yani İslâm beldeleri ile ilgiliydi.

Lozan Barış Antlaşması görüşmelerinde ne oldu?

Henüz Halife sağ, Hilâfet yönetimi devam ediyor iken; Avrupalı devletler Ankara’daki TBMM’yi muhatap alarak gayri meşru bir antlaşmaya imza attılar. Antlaşma maddelerini imzalayan Türkiye delegasyonu, Halife’ye muhalefet eden İsmet İnönü, Rıza Nur ve Hasan Saka’dan oluşuyordu.

Sınırlar talan edildi;

Hatay Fransa’nın kontrolüne, Musul ve Kerkük İngilizlerin inisiyatifine, Ege adaları Yunanistan ve İtalya’ya bırakıldı.

Serbest Ticaret Anlaşması gereği Boğazlardaki hâkimiyet Osmanlı’nın elinden alındı. Avrupalı devletler boğazlardan geçiş konusunda özgür bırakıldı.

Yabancı okullar ve azınlık hakları konusu gayri Müslimler lehine karara bağlandı. Böylelikle İslâm topraklarında misyonerlik faaliyetleri meşruiyet kazanmış oldu.

Tüm bu maddeler, Lozan Antlaşması’nın resmî ve bilindik maddeleridir. Bu antlaşma sürecinde İngiltere ve Fransa’dan çok sayıda yetkili, TBMM yetkilileri ile peyderpey görüşmek üzere ziyaretlerde bulunuyorlardı. Neredeyse her ziyaret sonrasında TBMM Reisi Mustafa Kemal Meclis’teki konuşmalarında daha saldırgan ve tehditkâr oluyor, Hilâfet’in ilga edilmesi için milletvekillerine korku salıyordu. Zira İngilizler Lozan sonrasında ikili devlet anlayışı yerine Ankara hükümetinden yana taraf olup Hilâfet’i kaldırmaları şartıyla kendilerini destekleyeceklerini vaat ediyorlardı.

İslâm beldelerini işgal eden ve köklü bir tarihe sahip Osmanlı Hilâfet Devleti’ni kuşatma altına alan sömürgeci İngilizler, bir taraftan onun elini kolunu bağlayarak hareketsiz kılmak için çalışıyorlar ama diğer taraftan da Ankara’da kurulan yeni hükümete herhangi bir yaptırım uygulamıyorlardı. Bunun sebebinin daha sonraları Lozan’da kaleme alınan bu ihanet antlaşması ile açıklığa kavuştu.

Türkiye delegasyonu başkanı İsmet İnönü’nün kaldığı otelin lobisinde Türk ve yabancı gazetecilere düzenlediği basın toplantısında yaptığı şu açıklama Lozan’ın zafer değil bir hezimet olduğunu aslında teyit ediyordu. İnönü, “Büyük fedakârlıklar yaptım, her şeyi kabul ettim...” demişti.

Kabul edilen şeyler nelerdi?

Birçok tarihçinin araştırmalarına konu olan, hatta Lozan tutanaklarında kayıtları olan gerçekler çok geçmeden anlaşıldı. İngilizlerin başında olduğu İtilaf devletleri, Lozan’a gelen TBMM heyetinden “gizli” 4 maddenin bir an önce hayata geçmesini bekliyorlardı. Bu maddeler, TBMM içerisinde çatlak seslerin çıkmaması ve toplumun direnç göstermemesi için gizlendi. O gizli maddeler şunlardı: -Hilâfet tam manasıyla ilga edilecek. -Halife ve ailesi hudut dışına sürülecek. -Halife’nin malları müsadere edilecek. -Devletin laikliğe dayandığı ilan edilecek. Bu maddelerin imzalanmasından 1 yıl sonra 6 Ağustos 1924’te İngiltere Avam Kamarası’ndan Lord Curzon verilen “görevi” yerine getiren TBMM ve İsmet İnönü için methiyeler dizdi. Kendisini "Türklerin istiklalini neden tanıdın?" diye eleştiren ve alınan tavrın yanlışlığını ifade eden muhaliflere Curzon şöyle yanıt verdi: "Siz yanılıyorsunuz. İşte asıl bundan sonra Türkler bittiler. Bir daha eski güçlü günlerine kesinlikle kavuşamayacaklardır. Zira biz onları (Türkleri) Lozan Antlaşması ile ruhen, imanen öldürdük. Türkler İslâm'dan uzaklaştırılacaklar. Bunun için İsmet İnönü bize söz verdi."

İngilizlerin övgüsüne mazhar olmak ve muhatap alınmak için önce; 1 Kasım 1922’de Halife’nin sulta yetkisini elinden almak için saltanat, bir oldubittiye getirilerek TBMM’de kaldırıldı.

Sonra; başında Rauf Orbay’ın olduğu hükümet ve Meclis ile hiçbir istişare yapılmadan Ankara Hükümeti namına İsmet İnönü ve arkadaşları 22 Kasım 1922’de Lozan’a gönderildi.

Yapılan görüşmeler sonrası hazırlanan taslağı görüşmek için 7 Şubat 1923’te Eskişehir’e dönen İsmet Paşa’yı M. Kemal dışında Hükümet namına hiç kimse karşılamaya gelmedi. Bu durum Rauf Bey’in başında olduğu Hükümet üyelerinin Lozan’da yapılan antlaşmanın gizli maddelerine vakıf olduklarını göstermekteydi.

Antlaşma heyetleri 23 Nisan 1923’te Lozan’da yeniden bir araya geldiler. Üzerinde varılan antlaşma metinlerine Ankara Hükümeti adına İsmet İnönü imza verecekti, ancak Hükümet, Lozan Antlaşması’nın imza edilmesi emrinin verilmesi suretiyle doğacak sorumluluğu kabul etmekten kaçınıyordu. Bununla birlikte Mustafa Kemal ve İsmet İnönü’ye karşı kesin bir cephe de alamadılar. Bundan dolayı M. Kemal, Hükümet’in vermesi gereken yetkiyi kendisi verdi. M. Kemal’in İsmet İnönü’ye çektiği telgrafta şöyle deniliyordu:

“Lozan’da İsmet Paşa Hazretlerine; 18 Temmuz 1923 tarihli telgraf namenizi aldım. Hiç kimsede tereddüt yoktur. Kazandığınız başarıyı en sıcak ve samimi duygularımızla tebrik ederek, usulen imza edildiğinin bildirilmesini bekliyoruz kardeşim. Türkiye Büyük Millet Meclisi Reisi Başkumandan Mustafa Kemal.”

Telgrafı alan İsmet Paşa, Mustafa Kemal’e şu karşılığı verdi:

“Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretlerine: Her dar zamanımızda Hızır gibi yetişirsin. Dört beş gündür çektiğim azabı tasavvur et. Büyük işler yapmış, yaptırmış bir adamsın, sana bağlılığım bir kat daha artmıştır. Gözlerinden öperim, pek sevgili aziz kardeşim.” (20 Temmuz 1923)

Usulsüz bir şekilde imza yetkisi alan İsmet İnönü, Antlaşmayı 24 Temmuz 1923 tarihinde imzaladı. Ancak Meclis’in bu antlaşmaya karşı çıkacağı bilindiği için bir çare düşünüldü: Meclis, feshedildi. Bu meclisin yerine önlerine gelen her şeyi kayıtsız ve şartsız kabul edecek mebuslardan oluşan II. Büyük Millet Meclisi, 2 Ağustos 1923’te kuruldu ve iş başı yaptı.

II. Meclis ilk iş olarak 28 Ağustos 1923’te Lozan’ı onaylayıp yürürlüğe koydu.

Lozan Konferansı’nda alınan kararların uygulanmasına hemen geçildi. Öncelikle saltanatın kaldırılmasına karşı gelenlerin önüne geçmek için “Hıyaneti Vataniye Kanunu”na şu cümle eklendi: "Saltanatın kaldırılmasını değiştirmek istemek ya da bunu eleştirmek vatana ihanettir."

29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi ve laikliğin teminatı olarak gizli antlaşmanın ilk maddesi böylelikle yerine getirilmiş oldu.

3 Mart 1924’te Hilâfet kaldırıldı. Hemen ertesi gün Halife ve tüm ailesi sürgün edildi; peşinden de Halife’nin tüm mallarına el konuldu. Böylece İngilizlerin Ankara Hükümeti’nden istediği her şey kabul edildiği gibi yerine getirilmiş oldu.

Antlaşma maddelerindeki şartlar ve yükümlülükler yerine getirilince 6 Ağustos 1924 tarihinde Lozan Antlaşması resmen yürürlüğe girdi.

Bu şekilde Hilâfet yıkıldı, Müslümanların İslâm ve Kur’an ile bağı koparılıp atıldı.

Yerine Batı’dan laiklilk, cumhuriyet ve demokrasi ithal edildi