İran'da dini lider ve karar merci Ayetullah Ali Hamaney ve üst düzey liderlerin, ABD ve işgalci ‘İsrail’ saldırılarıyla öldürülmesinin ardından yeni lider seçimi için süreç başlatılırken, bölge de ateş topuna dönmüş durumda.

ABD ve bölgedeki ileri karakolu ‘İsrail’in yürüttüğü istihbarat çalışmalarının sonucunda Hamaney’in yeraltındaki konutunda üst düzey komutanlar ve yöneticilerle toplantı yapacağı bilgisi Washington’a ulaştı. Bunun üzerine alınan karar sonrası konuta onlarca füze atıldı ve saldırının ilk günü üst düzey kadro yok edildi. Saldırıda Devrim Muhafızları Ordusu Komutanı’nın yanı sıra Hamaney’in kızı ve 14 aylık torunu da hayatını kaybetti.

Trump yaptığı açıklamada, “ABD saldırılarında 48 İranlı lider öldürüldü; yeni liderler nükleer müzakerelere dönmek istedi, onlarla konuşacağım” açıklamasında bulundu.

İran’a yönelik başka bir saldırıda kız çocuklarının gittiği bir ilkokul vuruldu ve burada çoğu çocuk 151 kişi hayatını kaybetti.

Bu saldırılara karşılık misilleme yapan İran, bölgede ABD üslerini barındıran ülkeleri hedef alarak ateşi topunu büyüttü. Özellikle Katar, Kuveyt, Bahreyn ve Suudi Arabistan, ciddi darbelere maruz kaldı. Büyükelçilik binaları, askeri üsler, petrol tesisleri ateş ve dumanlara teslim oldu.

Avrupa’dan Destek

ABD ve ‘İsrail'in koordineli saldırılarıyla tetiklenen çatışmanın daha geniş bir savaşa dönüşebileceği endişesi dile getirilirken, İngiltere, Fransa ve Almanya, Amerika Birleşik Devletleri ile çalışmaya hazır olduklarını beyan ettiler. Güney Kıbrıs’ta üssü vurulan İngiltere, bu üssü ABD’nin kullanımına açtığını duyurmuştu.

Amerika Birleşik Devletleri'nden gelen ilk papa olan Papa Leo XIV , ABD ve ‘İsrail'in İran'a yönelik saldırılarından derinden endişe duyduğunu ve her iki tarafı da "onarılmaz bir uçuruma dönüşmeden önce şiddet sarmalını durdurmaya çağırdı.

İngiltere Başbakanı Keir Starmer, Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ve Almanya Şansölyesi Friedrich Merz'in ortak açıklamasında, İran'ın müttefiklerine yönelik pervasız saldırılarından "dehşete düştükleri" ve bu saldırıların bölgedeki askerlerini ve vatandaşlarını tehdit ettiği ifade edildi. Avrupa Birliği'ne üye 27 ülkenin üst düzey diplomatları, pazar günü acil bir toplantı düzenleyerek durumu ve birliğin atacağı adımları ele aldılar.

AB Dış Politika Yüksek Temsilcisi Kaja Kallas, şunları söyledi:

“Ali Hamaney’in ölümü İran tarihinin belirleyici anlarından biridir. Bundan sonra ne olacağı belirsizdir. Ancak artık farklı bir İran'a giden açık bir yol var; halkının şekillendirme konusunda daha fazla özgürlüğe sahip olabileceği bir İran.”

Öte yandan, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar ve Suudi Arabistan gibi topraklaro hedef alınan devletler ise misilleme haklarını kullanabileceklerini açıkladılar.

Birleşik Arap Emirlikleri Dışişleri Bakanı, Pazar günü diğer beş Körfez ülkesinin dışişleri bakanlarıyla acil bir sanal toplantı gerçekleştirdi. Üst düzey diplomatlar, ülkelerinin uluslararası hukuk uyarınca "yasal karşılık verme hakkına ve meşru müdafaa hakkına" sahip olduğunu belirtti.

Rusya ve Çin’den Kınama

Rusya lideri Vladimir Putin, Hamaney'in öldürülmesini "insan ahlakının ve uluslararası hukukun tüm normlarının acımasızca ihlali" olarak nitelendirerek kınadı.

Çin'in Xinhua haber ajansına göre, Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, Rus mevkidaşı Sergey Lavrov ile yaptığı telefon görüşmesinde, "Egemen bir devletin liderinin açıkça öldürülmesi ve rejim değişikliğine teşvik edilmesi kabul edilemez. Bu eylemler uluslararası hukuku ve uluslararası ilişkileri yöneten temel normları ihlal etmektedir" mesajını paylaştı.

Wang, BM Güvenlik Konseyi'nin izni olmadan egemen bir devlete saldırmanın, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra kurulan barış temellerini baltaladığını ifade etti.

İran’da Yeni Lider İçin Adımlar Atılıyor

İran Anayasası'nın 111. maddesine göre dini liderin ölümünden sonra Uzmanlar Meclisi tarafından yeni lider seçilene kadar yönetim üç kişiden oluşan geçici bir konsey tarafından yürütülüyor.

Bu konsey, Cumhurbaşkanı, Yargıtay Başkanı ve Anayasayı Koruyucular Konseyi'nden Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi tarafından seçilecek bir din adamıyla oluşturuluyor.

Şu anda Cumhurbaşkanı Mesut Pezeşkiyan, Yargı Erki Başkanı Gulam Hüseyin Mhusin Ejei ve Anayasayı Koruyucular Konseyi Üyesi Ayetullah Ali Rıza Atafi’den kurulu geçici konsey görevi üstlenmiş durumda.

Ancak geçici konsey, ‘sistemin genel politikalarının belirlenmesi, referandum kararnamesinin çıkarılması ya da savaş veya barış ilan edilmesi’ gibi kritik kararları alacak tam yetkiye sahip değil.

Hadım Hüseyini Buşehri ve Ali Rıza Arafi ise başkan yardımcılığı görevini yürüttüğü 88 kişiden oluşan Uzmanlar Meclisi, yeni dini lideri belirliyor.

Uzmanlar Meclisi Başkanlığı makamında ise Muhammed Ali Muvahhidi-Kirmani oturuyor.

Hamaney'in yerine geçebilecek potansiyel adaylar arasında yakın yardımcıları Asgar Hicazi , Ali Laricani , Sadik Laricani , Alirıza Arafi , Muhammed Mirbagheri ve Muhsin Araki'nin yanı sıra İslam Cumhuriyeti'nin kurucusu Ruhullah Humeyni'nin torunu Hasan Humeyni de bulunuyor. Eski cumhurbaşkanı İbrahim Reisi, Mayıs 2024'te bir helikopter kazasında ölmeden önce sık sık bu pozisyon için öne çıkan adaylar arasında yer alıyordu. Devrim Muhafızlarına yakınlığıyla bilinen Hamaney’in oğlu Mücteba bu adaylar arasında yer alıyor. Eski Cumhurbaşkanı ve Uzmanlar Meclisi Üyesi Hasan Ruhani de halef olarak görülüyor.